تاثیر ژئوپولتیک ایران در روابط ایران با روسیه
مفهوم ژئوپولیتیک
در تعریف مفهوم ژئوپولیتیک باید اولاً پیامدهای جهانی آن در صحنه رقابتهای سیاسی و بینالمللی مشخص شود و ثانیاً مشخص شود كه چگونه میتوانیم این زیر بناهای ژئولیتیکی را بازشناسی و باز یافت کنیم تا با بیشترین فرمول وارد صحنه بازی بشویم. از این رو به نظر میرسد تعریفی که در این برهه از زمان میتوانیم از ژئوپولتیک به دست دهیم این است:
"ژئوپولیتیک عبارت است از درک واقعیتهای محیط جغرافیایی به منظور دستیابی به قدرت به نحوی که بتوان در بالاترین سطح وارد بازی جهانی شد و منافع ملی و حیات ملی را حفظ کرد. به عبارت دیگر ژئوپولتیک عبارت است از علم کشف روابط محیط جغرافیایی و تأثیر آن بر سرنوشت سیاسی ملل.
امروز ژئوپولتیک در سیاست خارجی کشورها و روابط بین کشورها تأثیر شگرفی دارد و توجه به ویژگی ژئوپولتیک کشورها باعث خواهد شد سیاستمداران به نقاط قدرت و ضعف کشور آشنا شوند و در اتخاذ خط مشیهای سیاسی و بینالمللی از واقع بینی برخوردار گردند.
امکانات ژئوپولتیکی ایران و روسیه
کشور ایران در جنوب غربی آسیا واقع شده است در حقیقت منطقهای واقع در بین سه قاره آسیا، اروپا و آفریقاست و شدیداً تحت تاثیر خط درون سه قاره یاد شده است و به لحاظ واقع شدن در کنار آبهای خلیج فارس و دریای عمان و در اختیار داشتن تنگه هرمز و چندین جزاير خلیج فارس از نظر ژئوپولتیک از اهمیت بالایی بر خوردار است و سه نظریه مهم در ژئوپولوتیک یعنی نظریه قدرت دریایی آلفرد تایر ماهان، نظریه هارتلند مکیندر و نظریه ریملند اسپایکمن مؤید این موضوع است.
در سیستم پدیدار شونده جهان، ایران در مقام سرزمین پل مانندی که دو منطقه پر اهمیت جهان یعنی خزر– آسیای مرکزی و خلیج فارس را به هم مربوط میسازد از موقع ممتازی برخوردار است. شوروی سابق و روسیه کنونی بزرگترین واقعیت ژئوپلتیکی طی قرون متمادی برای ایران بوده است. و هیج کشوری به اندازه روسیه قلمروهای خاکی ایران را برای همیشه به اشغال در نیاورده است. ایران تا پایان جنگ سرد از لحاظ ژئوپلتیک نقش حایل بین منافع قدرتهای بزرگ را در سیاست جهانی داشته است. امپراتوری شوروی فرو پاشیده و روسیه فاقد مرز خشکی با ایران است و دیگر تضادهای ژرف سابق بین غرب و شرق وجود ندارد.
اگر نگاهی به ژئوپولتیک روسیه بیاندازیم روسيه سرزميني بري، يكپارچه، بسيار وسيع و از لحاظ ساختمان طبيعي و تركيب انساني بسيار متنوع است. اين سرزمين موقعيت مركزي اروآسيا را اشغال كرده و به همين دليل در يك وضعيت پدافندي قرار گرفته است. پهناورترین کشور جهان به آبهای آزاد راه ندارد و این بزرگترین نقص ژئوپولتیک روسیه است و این مسئله ذهن سیاستمداران روسیه را به خود معطوف کرده است. تا جایی در وصیت نامه پترکبیر گنجانده شده بود که دستیابی به آبهای آزاد گرم جنوب ضروری است. در دوران جنگ سرد، شوروي سابق با توجه به تقابل قدرتهاي جهاني سعي داشت كه يكي از اهداف سه گانه استراتژيك بر مبناي توسعه ارضي قرار دهد تا بدين وسيله از اين وضعيت نامطلوب رهايي يابد. تنگناهای جغرافیايی روسیه این کشور را وادار میسازد تا به تمهیدات سیاسی مختلف بیاندیشد که با ایران رابطه نزدیک داشته باشد.
از طرفی تنش ایران با غرب باعث شده است که ایران هم رابطه با روسیه را در اولویت قرار دهد، ليکن در سالهای اخیر با توجه به اینکه مذاکرات ایران با سه کشور اروپایی انگلستان، فرانسه و آلمان و بعداً با کشور های 5+1 به نتایج مطلوب نرسید، گرایش قابل ملاحظهای در دولتهاي نهم ودهم تحت عنوان سیاست نگاه به شرق و قدرتهاي نوظهور مشاهده گردید. در اینجا به چند مورد از عواملی که رابطه نزدیک ایران با روسیه را توجیه میکند، اشاره میگردد؛
ترانزیت کالا: یکی از عوملی که باعث شده ایران همیشه مورد تجاوز و حمله روسیه قرارگیرد حالت گذرگاهی بودن آن است که ایران تنگه هرمز را که یک موقعیت گذرگاهی است، در اختیار دارد.
کشور ایران متصل به موقعیت بری اروآسیا است. به سبب طولانی بودن سواحل تنگه هرمز از نظر گذرگاهی برخوردار است. حتی به نظر صاحب نظران ژئوپلیتیک این تنگه شاهرگ حیاتی اقتصاد جهان است و اگر این تنگه بر اثر جنگ ناامن نشود امنیت این انرژی و اقتصادی جهان به خطر می افتد.
با توجه به موقعیت ژئوپلتیک ایران که دریای خزر را به خلیج فارس مربوط میسازد روسیه سعی دارد از این امتیاز بالای ژئوپلتیک ایران برای ترانزیت کالا از شمال به جنوب استفاده کند و از طریق تنگه هرمز کالاهای خود را وارد بازار جهانی کند. در زمینه ترانزیت به جز انرژی، ایران به طور بالقوه میتواند یک «پل ارتباطی» از شمال به جنوب در زمینههای مختلف به ویژه خطوط مواصلاتی برای تسهیل در روابط تجاری تبدیل شود. در این رابطه میتوان به کریدور ترانزیتی شمال– جنوب که در چارچوب موافقتنامهای میان روسیه و ایران به امضاء رسیده، به عنوان یکی از کوتاهترین و ارزانترین راههای ارتباطی میان غرب اروپا با آسیای شرقی اشاره کرد. این کریدور میتواند جایگرین مناسبی برای مسیرهای طولانی حمل و نقل تلقی شود.
انرژی: موقعیت و توانمنديهای ایران در زمینه انرژی، امنیت انرژی و ترانزیت انرژی زمینه مناسبی برای همکاری ایران و روسیه را فراهم کرده است در زمینه انرژی ایران به لحاظ برخورداری از منابع عظیم گازی و نفتی کشوری بالقوه قدرتمند محسوب میشود و سرزمین ایران از دید جغرافیایی منطقیترین و باصرفهترین سرزمین و خردمندترین انتخاب برای حمل و نقل لولهای نفت و گاز منطقه خزر-آسیای مرکزی به آبهای آزاد گیتی است. برای مثال میدان گازی پارس جنوبی یکی از بزرگترین میادین گازی جهان محسوب میشود. تعمیق همکاریهای اقتصادی با کشور روسیه به ویژه در بخش انرژی عرصه مهمی برای همکاریهای منطقهای ایران در آسیا به شمار میرود.
[1] - كارشناس ارشد جغرافياي سياسي